" /> LEKTURA, PUBLIKACJE :: Raport BBN Propaganda Historyczna Rosji 2004-2009
Forum  Strona Główna

 
 FAQFAQ   SzukajSzukaj   UżytkownicyUżytkownicy   GrupyGrupy   RejestracjaRejestracja 
 ProfilProfil   Zaloguj się, by sprawdzić wiadomościZaloguj się, by sprawdzić wiadomości   ZalogujZaloguj 

Raport BBN Propaganda Historyczna Rosji 2004-2009

 
Napisz nowy temat   Odpowiedz do tematu    Forum Strona Główna -> LEKTURA, PUBLIKACJE
Zobacz poprzedni temat :: Zobacz następny temat  
Autor Wiadomość
Jadwiga Chmielowska
Site Admin


Dołączył: 02 Wrz 2006
Posty: 3642

PostWysłany: Pon Wrz 07, 2009 9:35 am    Temat postu: Raport BBN Propaganda Historyczna Rosji 2004-2009 Odpowiedz z cytatem

http://www.bbn.gov.pl/portal.php?serwis=pl&dzial=501&id=1841&search=396



BIURO BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO
Propaganda historyczna Rosji
w latach 2004-2009
Warszawa, sierpień 2009 r.
2
SPIS TREŚCI
1. Wprowadzenie
2. Geneza
3. Metody i formy realizacji ..
4. Pierwsza rosyjska kampania historyczna: 2004-2005
5. Instytucjonalno-prawny wymiar rosyjskiej propagandy
historycznej
6. Represje rosyjskich władz wobec niezaleŜnych ośrodków
badawczych
7. Film w słuzbie rosyjskiej propagandy historycznej ........................... 19
8. Druga rosyjska kampania historyczna: 2009

1. WPROWADZENIE
Propaganda historyczna, której nie naleŜy mylić z polityką historyczną, jest
istotnym wymiarem dąŜeń Rosji do odzyskania statusu światowego mocarstwa. Tym
naleŜy tłumaczyć fakt, ze wysocy rangą urzędnicy i funkcjonariusze rosyjskiego państwa
angaŜują się w zaprzeczanie tezom o współodpowiedzialności Józefa Stalina za wybuch
II wojny światowej, okupacji przez ZSRR państw bałtyckich czy bierności Armii
Czerwonej podczas Powstania Warszawskiego. Tytułem do współdecydowania przez
Moskwę o porządku międzynarodowym dzisiaj ma być „decydujący wkład ZSRR
w zwycięstwo nad III Rzeszą - 64 lata temu1 oraz wielowiekowe przywództwo Moskwy na
ziemiach ruskich. Szczególny charakter ma stanowisko władz Rosji wobec mordu
katyńskiego. Z jednej strony bowiem sprawstwo NKWD nie jest oficjalnie podwaŜane, ale
z drugiej – Prokuratura Wojskowa FR odmawia prowadzenia śledztwa wobec winnych tej
zbrodni, a na poziomie rządowej prasy czy przedstawicieli administracji regionalnej
sporadycznie dochodzi do negowania lub relatywizowania odpowiedzialności ZSRR za
masowy rozstrzał polskich oficerów w 1940 r. Z ust rosyjskich przywódców padają takŜe
słowa o sztucznym charakterze państwa ukraińskiego oraz roszczenia do dziedzictwa
Rusi Kijowskiej – co ma uzasadniać prawo Rosji do współwłasności w polityce
zagranicznej Ukrainy i innych państw zachodniej części WNP.
W warunkach ograniczania swobód demokratycznych w Rosji po 2000 r.,
przejmowania kontroli państwowej nad środkami masowego przekazu i kultu jednostki
wypowiedzi przedstawicieli rosyjskich władz, Władimira Putina w szczególności,
natychmiast podchwytywane są przez elity, prasę, telewizję, artystów, a nawet
naukowców. W okresie świętowania 60. rocznicy zakończenia II wojny światowej
w 2005 r. i 70. rocznicy jej wybuchu w 2009 r. oświadczenia rosyjskich polityków oraz
publikacje dziennikarzy i ekspertów na tematy historyczne przybrały postać kampanii
propagandowych, wymierzonych m.in. w Polskę. Nawet jeśli nie są i nie były one
wynikiem formalnych decyzji politycznych na Kremlu, nie ulega wątpliwości, Ŝe jedno
zdanie Władimira Putina połoŜyłoby im kres.
Stanowisko władz Rosji w kwestiach historycznych stoi w jaskrawej sprzeczności
z prawdą, czego świadoma jest znaczna część Rosjan. Jednak w warunkach represji
1 W sowieckiej i rosyjskiej historiografii i literaturze ukuto osobny termin na określenie wojny ZSRR
z Niemcami (1941-1945): Wielka Wojna Ojczyźniana (Wielikaja Otieczestwiennaja Wojna). Po raz pierwszy
uŜył go Józef Stalin w przemówieniu radiowym 3 lipca 1941 r., w którym odwołał się do patriotyzmu
narodów, wchodzących w skład ZSRR. Termin ten nie dotyczy wojen ZSRR z innymi państwami w okresie
1939-1945.
4
prawnych i fizycznych wobec osób, które mają odwagę sprzeciwić się polityce Kremla,
tylko nieliczni podwaŜają oficjalną wykładnię przeszłości. Propagandę historyczną naleŜy
zatem postrzegać takŜe w kontekście perspektywy transformacji demokratycznej
i narodzin społeczeństwa obywatelskiego w Rosji. Nie jest przypadkiem, Ŝe środowisko
dysydenckie w ZSRR skupiło się i rozwijało wokół ośrodków badających historię
XX wieku, dając początek stowarzyszeniu „Memoriał”2. Prowokowana kampaniami
medialnymi o tematyce historycznej niechęć i pogarda zwykłych Rosjan, ale takŜe części
Ukraińców i Białorusinów, kierowana jest przeciwko narodom Europy Środkowej
i Wschodniej, które odrzuciły totalitaryzm i z powodzeniem włączyły się do zachodniej
wspólnoty państw demokratycznych. Zamierzonym lub nie skutkiem tych kampanii jest
zatem wzrost sympatii społecznej dla niedemokratycznej formy rządu i odrzucenie
zachodnich wartości.
Stanowiska przedstawicieli Rosji w kwestiach historycznych nie sposób
rozpatrywać w oderwaniu od działań Moskwy na arenie międzynarodowej,
np. jednostronnego wyjścia z Traktatu o Siłach Konwencjonalnych w Europie w grudniu
2007 r., agresji na Gruzję w sierpniu 2008 r. czy odcięcia dostaw gazu przez terytorium
Ukrainy w styczniu br. Współczesna rosyjska propaganda historyczna mobilizuje
poparcie społeczne i tworzy klimat przyzwolenia na agresywne wobec otoczenia
zachowania państwa.
Rosyjskiej propagandy historycznej nie naleŜy zatem traktować wyłącznie jako
tematu badań naukowych. Powinna ona stać się elementem nowej oceny zagroŜenia
w NATO i w jej państwach członkowskich – w szczególności tych w Europie Środkowej.
W niniejszej analizie naczelne miejsce zajmie wątek polski – jeden z wielu, naleŜy
jednak mieć na uwadze, Ŝe to właśnie konflikt z Polską leŜy u źródeł współczesnej
propagandy historycznej Rosji. Po drugie, latem br. Rosja podjęła nową kampanię
medialną o dominującym antypolskim zabarwieniu, usiłując uprzedzić falę
międzynarodowej dyskusji o współodpowiedzialności ZSRR za wybuch II wojny
światowej, która towarzyszyć będzie obchodom okrągłej rocznicy 1 września 1939 r.
w Gdańsku z udziałem przedstawicieli kilkunastu państw.
2 Ogólnokrajowe Stowarzyszenie Historyczno-Oświatowe „Memoriał” zajmuje się badaniami historycznymi
i propagowaniem wiedzy o sowieckich represjach, a takŜe ochroną praw człowieka w krajach b. ZSRR.
ZałoŜone 29 stycznia 1989 r. m.in. przez Andrieja Sacharowa, Jewgienija Jewtuszenkę i Andrieja
Wozniesienskiego. Poza Rosją „Memoriał” ma swoje oddziały na Ukrainie, Łotwie, Litwie, Kazachstanie,
Gruzji i w Niemczech. „Memoriał” posiada własne archiwum i bibliotekę, organizuje wystawy i konferencje
oraz wydaje ksiąŜki i czasopisma. Istotną częścią działalności „Memoriału” są studia nad historią represji
wobec obywateli RP. W tym celu powołano m.in. Komisję Polską, której koordynatorem jest Aleksandr
Gurjanow.
5
W intencji pomysłodawców tej kampanii zarzuty pod adresem Polski m.in.
o sojusz z Hitlerem i równoczesna obecność W. Putina w Gdańsku mają wzmocnić
podział na polskiej scenie politycznej. Ewentualne zaangaŜowanie się Prezydenta RP lub
polityków PiS w dyskusję z rosyjskimi mediami o tematyce historycznej wykorzystane
mogłoby zostać następnie do kompromitacji procesu integracji euroatlantyckiej na
obszarze poradzieckim, którą Prezydent RP i największa partia opozycyjna w Polsce
w zdecydowany sposób promują, jako powodowanej uprzedzeniami antyrosyjskimi – nie
tylko w oczach wybranych rządów europejskich, tradycyjnie sympatyzujących z Moskwą,
ale przede wszystkim w oczach mieszkańców państw powstałych na gruzach ZSRR.
To właśnie utrwalenie w umysłach Rosjan, ale takŜe części Ukraińców,
Białorusinów oraz mniejszości rosyjskojęzycznej w państwach bałtyckich przekonania
o wrogim nastawieniu narodów środkowoeuropejskich do wszystkiego, co jest związane
z tradycją i kulturą rosyjską czy wschodniosłowiańską, uznać naleŜy za najgroźniejszy,
bo potencjalnie skuteczny, zamiar autorów trwającej w Rosji kampanii medialnej
z udziałem przedstawicieli państwa. Zamiar ten ma szanse na realizację ze względu na
to, Ŝe rosyjska literatura, prasa, telewizja i podręczniki szkolne są na Białorusi,
wschodniej i południowej Ukrainie oraz w rosyjskojęzycznych środowiskach na Łotwie
i w Estonii powszechnie dostępne i cieszą się zaufaniem. Podsycanie wiary we wrogość
świata zewnętrznego wobec Rosji i rosyjskości moŜe być brzemienne w skutki
w warunkach bezprecedensowej popularności organizacji szowinistycznych
i neofaszystowskich w Federacji Rosyjskiej3. Wzrost agresywnego nacjonalizmu
wielkoruskiego jest najbardziej niebezpiecznym – nawet jeśli niezamierzonym – owocem
współczesnej rosyjskiej propagandy historycznej nie tylko z punktu widzenia Polski, ale
całej społeczności euroatlantyckiej. MoŜe on bowiem odbić się na ewolucji polityki
zagranicznej i bezpieczeństwa Rosji w skali kilku najbliŜszych dekad4.
2. GENEZA
Propaganda historyczna to waŜny element doktryny politycznej Federacji
Rosyjskiej. W okresie prezydentury Władimira Putina (2000-2008) formuła Michaiła
Pokrowskiego, Ŝe „historia to polityka robiona wstecz” stała się w praktyce dewizą władz
3 Liczba rosyjskich neofaszystów szacowana jest na 70-90 tysięcy, co oznacza, Ŝe co drugi neofaszysta na
świecie Ŝyje w Rosji.
4 M. A. Smith, „The Politicisation of History in the Russian Federation”, „Russian Series” 08/16, May 2008,
Defence Academy of the United Kingdom.
6
Rosji5. Źródeł współczesnej propagandy historycznej Rosji naleŜy poszukiwać pośrednio
w kryzysie lat 90., a bezpośrednio w 2004 r. Wraz z rozpadem ZSRR Rosja utraciła
status mocarstwa, a wieloetniczne i rozsiane na obszarze jedenastu stref czasowych
społeczeństwo rosyjskie – poczucie więzi, jakie oferowała ideologia komunistyczna.
Głębokie załamanie gospodarki w latach 90. było dla Rosjan przeŜyciem porównywalnym
z Wielkim Kryzysem końca lat 20. XX wieku w Niemczech. Przy wszystkich róŜnicach
między tymi wydarzeniami, o których naleŜy pamiętać, łączy je powszechność
doświadczenia i przekonania o zewnętrznym sprawstwie.
Władimir Putin doszedł do władzy w 2000 r. pod hasłem powstrzymania dalszego
rozpadu państwa. Poczucie egzystencjalnego zagroŜenia miało dla Rosjan swój wymiar
wewnętrzny (separatyzm czeczeński, suwerenistyczne aspiracje regionów FR)
i zewnętrzny (rzekoma ekspansja Zachodu w postaci rozszerzenia NATO na były obszar
satelicki ZSRR w 1999 r., rozszerzenia UE i NATO na obszar poradziecki w 2004 r.
i obawa przed rozszerzeniem na obszar ruski – w przyszłości). Wyzwaniom tym Kreml
przeciwstawił ideę mocarstwową, by z jednej strony na powrót zjednoczyć wokół siebie
mieszkańców Rosji, a z drugiej – powstrzymać byłe radzieckie kolonie przed włączeniem
się w proces eurointegracji. W takich uwarunkowaniach program odbudowy pozycji
międzynarodowej państwa i budowy nowej toŜsamości narodowej Rosjan nabrał
charakteru ofensywnego i rewizjonistycznego6. Moskwa zaczęła dąŜyć do podwaŜenia
pozimnowojennego porządku takŜe w wymiarze interpretacji historii. W skrajnych
formach kremlowska propaganda historyczna stała się polityką obrony sowieckiej wersji
przeszłości, której zakwestionowanie miałoby rzekomo prowadzić do „podwaŜenia
wszystkich decyzji, podjętych z udziałem ZSRR, podwaŜenia jego podpisów pod
kluczowymi dokumentami międzynarodowymi”7.
5 Michaił Pokrowskij (1868-1932) – historyk, marksista, członek Akademii Nauk ZSRR. W latach 1918-1932
odpowiedzialny za politykę edukacyjną rządu. Kierował równieŜ sowieckimi archiwami. Autor podstawowych
dzieł historiografii marksistowskiej i podręczników nauczania.
6 Więcej na ten temat patrz m.in.: raport Komisji Obrony Izby Gmin, „Russia: a new confrontation?”,
10 lipca 2009 r., s. 5-9; E. Lucas, „Nowa zimna wojna”, Warszawa 2008; J. Sherr, „Russia and the West:
A Reassessment”, „Shrivenham Papers” no 6, January 2008, Defence Academy of the United Kingdom;
D. Trenin, „Russia’s Threat Perception and Strategic Posture”, [w:] „Russian Security Strategy under Putin:
U.S. and Russian Perspectives”, R. Craig Nation (ed.), Strategic Studies Institute of the U.S. Army War
College, November 2007, s. 35-47; A. Zagorski, „Moscow Seeks to Renegotiate Relations with the West”,
„Russian Analytical Digest” No. 26, 4 September 2007, s. 2-5, Center for Security Studies, ETH Zurich –
Forschungstelle Osteuropa, Bremen; E. Rumer, A. Stent, „Russia and the West”, „Survival”
vol. 51 no. 2, April-May 2009, s. 91-104.
7 Opinia prof. Natalii Narocznickiej – rosyjskiej historyk, politolog, deputowanej Dumy w latach 2003-2007
z ramienia szowinistycznej Liberalno-Demokratycznej Partii Rosji Władimira śyrinowskiego. Kieruje
państwowym Instytutem Demokracji i Współpracy. W maju 2009 r. została powołana do Komisji przy
prezydencie FR ds. przeciwdziałania próbom fałszowania historii na szkodę interesów FR.
7
Dwa wydarzenia w 2004 r. stały się katalizatorem współczesnej propagandy
historycznej Rosji. Pierwszym były międzynarodowe obchody 60. rocznicy Powstania
Warszawskiego w stolicy Polski8, drugim – pomarańczowa rewolucja na Ukrainie.
Reakcję rosyjskich władz i prasy na dyskusję o roli ZSRR w trakcie II wojny światowej
i o pozycji Rosji na obszarze WNP spotęgowane zostały przez przygotowania do
moskiewskich obchodów 60. rocznicy zwycięstwa nad nazizmem. Pomyślane były one
jako demonstracja skuteczności polityki prezydenta W. Putina, dąŜącego do
przywrócenia Rosji statusu mocarstwa światowego. PodwaŜenie w tak newralgicznym
momencie załoŜycielskiego mitu putinowskiej Rosji przez ówczesne władze Warszawy
Kreml potraktował jako wyzwanie. Obchody 60. rocznicy Powstania Warszawskiego oraz
rola Polski w zablokowaniu próby fałszerstwa wyborczego na Ukrainie nie pozostały bez
wpływu na rozwój antypolskiego wymiaru rosyjskiej propagandy historycznej i mogły
zawaŜyć na decyzji o ustanowieniu w 2005 r. nowego rosyjskiego święta państwowego:
Dnia Jedności Narodowej, „na pamiątkę oswobodzenia Moskwy od polskich interwentów
(okupantów)” 4 listopada 1612 r.
Genezy nowej rosyjskiej polityki historycznej naleŜy szukać w okresie
głębokiego kryzysu politycznego i gospodarczego państwa za czasów
prezydentury Borysa Jelcyna. Zasadniczym celem zainicjowanej przez jego
następcę propagandy historycznej jest budowa świadomości państwowej
obywateli Federacji Rosyjskiej wokół idei mocarstwowej oraz tworzenie
wygodnego dla Kremla klimatu politycznego w relacjach z krajami, które
w przeszłości przynaleŜały do bloku komunistycznego.
3. METODY I FORMY REALIZACJI
Kluczową rolę w propagandzie historycznej – jak w kaŜdego rodzaju propagandzie
– odgrywa dezinformacja. Stosowane są tutaj klasyczne techniki, jak: intoksykacja
(negowanie, odwracanie faktów), manipulacja (prawdziwe tezy wykorzystywane są
w sposób, który prowadzi do wyciągnięcia fałszywych wniosków), modyfikacja motywu
lub okoliczności (wskazanie motywu lub przyczyny określonego działania tak, aby były
korzystne tylko dla jednej ze stron) oraz interpretacja (odpowiedni dobór słów, które
wywołują pozytywne lub negatywne skojarzenia odbiorcy)9.
8 „Antypolska kampania historyczna jako element nowej ideologii państwowej i technologia polityczna”,
Raport Ośrodka Studiów Wschodnich, Warszawa, kwiecień 2005 r., s. 3-4.
9 Por. R. Brzeski, „Wojna informacyjna”, Warszawa 2006.
8
Rosyjska propaganda historyczna w praktyce realizowana jest poprzez
zainspirowanie określonego tematu bądź jego odwrócenie w przypadku, gdy temat ten
został juŜ wcześniej publicznie wywołany. W ten sposób uruchamiana jest kampania
medialna, mająca jasno kreślone załoŜenia i cele polityczne. Wybór tematyki takich
kampanii nigdy nie jest przypadkowy. Bardzo często jest on związany z aktualnymi
problemami w relacjach Federacji Rosyjskiej z jej sąsiadami.
Schemat tych kampanii obejmuje trzy zasadnicze fazy. W pierwszej następuje
uruchomienie kampanii publikacją w specjalistycznej prasie, z reguły związanej ze
środowiskiem słuŜb specjalnych lub armii, prezentującą interpretację wydarzeń
z przeszłości czy komentarz historyczny. W drugiej fazie do kampanii włączają się
agencje informacyjne, popularne (w tym tabloidowe) rosyjskie gazety, portale
i telewizja. W ten sposób niepozorne początkowo incydenty przeradzają się w dyskusję
publiczną. Na tym etapie do kampanii zazwyczaj włączają się rosyjscy publicyści,
politycy, ludzie kultury, a w jej trakcie okazuje się, Ŝe interpretacja historyczna,
pierwotnie zaprezentowana jako kontrowersyjna, nie jest odosobniona w społeczeństwie
rosyjskim, a w zasadzie utoŜsamia się z nią spora część, jeśli nie większość rosyjskiej
opinii publicznej. Charakterystyczne jest, Ŝe zawsze w tej lub następnej fazie kampanii
pojawiają się artykuły w prasie zachodniej, zazwyczaj lewicowej lub liberalnej. Prawie
w kaŜdym przypadku dyskusja historyczna unika odwoływania się do źródeł
historycznych bądź wyników najnowszych badań historycznych w tym zakresie.
W trzeciej fazie kampanii historycznej pojawiają się przedstawiciele rosyjskich władz
bądź instytucji państwowych, którzy prezentują oficjalne stanowisko wobec toczącej się
od wielu miesięcy debaty historycznej, wskazując, Ŝe państwo nie moŜe pomijać
„obiektywnej prawdy historycznej” i wykazywać niezrozumienia dla wyników „naukowej”
debaty.
W przypadku, gdy celem kampanii jest odwrócenie zasadniczego tematu dyskusji
historycznej, mamy do czynienia z forsowaniem tematu zastępczego (anty-tematu) –
pośrednio tylko lub nijak niezwiązanego z wątkiem pierwotnym. Przykładowo, dyskusję
o odpowiedzialności ZSRR za masowy mord polskich oficerów w 1940 r. rosyjskie media
usiłują zastąpić zarzutami pod adresem Polski o eksterminację jeńców z polskobolszewickiej
wojny 1920 r. bądź udziałem Polaków w Holocauście. Dyskusję o znaczeniu
paktu ZSRR z III Rzeszą z 23 sierpnia 1939 r. gazety i telewizja w Rosji przesłaniają
tematem rzekomego antyradzieckiego sojuszu polsko-niemieckiego i sabotowania przez
Armię Krajową i Państwo Podziemne ofensywy Armii Czerwonej na Berlin. Jeśli temat
pierwotny wiąŜe się z ujawnieniem dokumentów archiwalnych, ich wiarygodność jest juŜ
9
na wstępie kwestionowana lub całkowicie negowana – co ma miejsce zarówno
w przypadku dyskusji o mordzie katyńskim, jak i układzie Ribbentrop-Mołotow.
Rosyjskie kampanie historyczne eksponują ponadto te wątki dziejów Polski, które
odnoszą się do kontrowersji polsko-ukraińskich czy polsko-litewskich. W tym wypadku
celem jest przypisanie Polsce wizerunku odwiecznego „najeźdźcy” i „kata narodów”, siłą
lub podstępem szerzącego katolicyzm na „kanonicznym terytorium prawosławia”.
Pomijany jest przy tym fakt, Ŝe Polska (w tym polska emigracja po II wojnie światowej)
odrzuciła paradygmat imperialny i po 1991 r. jednoznacznie uznała niepodległość
i integralność terytorialną Litwy, Ukrainy i Białorusi. Długofalowym zamierzeniem
rosyjskich kampanii historycznych jest wyhamowanie polskiej aktywności w polityce
wschodniej i utrudnienie Polsce relacji z jej wschodnimi partnerami.
Propaganda historyczna ma stanowić wsparcie dla działań rosyjskiej dyplomacji,
dla której kwestie historyczne w stosunkach polsko-rosyjskich naleŜą do tematów
draŜliwych. Rosja, unikając tych kwestii, uchyla się przed moralną i prawną
odpowiedzialnością za zbrodnie okresu komunistycznego, pomimo Ŝe coraz bardziej
otwarcie przyznaje się do politycznego i historycznego dziedzictwa ZSRR.
Rosyjska propaganda historyczna prowadzona jest przy szerokim
zastosowaniu technik dezinformacyjnych. W praktyce realizowana jest za
pomocą kampanii tematycznych i przy szerokim wykorzystaniu rosyjskich
(i wybranych – zachodnich) środków masowego przekazu, w tym internetu.
Aktywnie uczestniczą w niej przedstawiciele administracji państwowej FR.
4. PIERWSZA ROSYJSKA KAMPANIA HISTORYCZNA: 2004-2005
Warto poświęcić osobne miejsce wydarzeniom drugiej połowy 2004 r. i pierwszej
połowy 2005 r., gdyŜ obecnie – jak wszystko na to dotychczas wskazuje – mamy do
czynienia z powtórzeniem scenariusza działań Rosji.
Latem 2004 r. zaczęły pojawiać się coraz liczniej w rosyjskich środkach masowego
przekazu publikacje na tematy historyczne oraz wypowiedzi oficjalne. Nabrały one
charakteru kampanii medialnej, która trwała przez blisko rok. Związane to było
z trzema wydarzeniami. Po pierwsze, z międzynarodowymi obchodami 60. rocznicy
wybuchu Powstania Warszawskiego w stolicy Polski. Udziału w nich nie wziął prezydent
W. Putin – sprowokowany zapewne publicznie wyraŜonym przez premiera Marka Belkę
i ministra spraw zagranicznych Włodzimierza Cimoszewicza oczekiwaniem przeprosin za
10
bierność Armii Czerwonej wobec klęski Armii Krajowej10. Równocześnie rosyjski
przywódca skierował do Ŝołnierzy AK list, w którym oddał cześć bohaterom Warszawy.
W dyskusji na temat współodpowiedzialności ZSRR za upadek powstania, która się przy
tej okazji przetoczyła na łamach gazet w wielu krajach, zdecydowany głos zabrało
rosyjskie MSZ. W opublikowanym 4 sierpnia oświadczeniu resort uznał Ŝądanie przez
Polskę przeprosin za bluźnierstwo11.
Drugim wydarzeniem, które nasiliło rosyjską kampanię medialną, był kryzys na
Ukrainie po drugiej turze głosowania prezydenckiego 21 listopada 2004 r. W wyniku
społecznego sprzeciwu wobec próby fałszerstwa wyborczego i w efekcie mediacji
międzynarodowej doszło do powtórnego głosowania, w wyniku którego zwycięzcą został
Wiktor Juszczenko – konkurent faworyzowanego przez Kreml Wiktora Janukowycza.
Trzecim wydarzeniem były światowe obchody 60. rocznicy zwycięstwa nad
nazizmem w Moskwie 9 maja 2005 r., którym rosyjska kampania propagandowa była od
początku podporządkowana.
Od połowy 2004 r. sukcesywnie rosła liczba publikacji prasowych i reportaŜy
telewizyjnych reinterpretujących historię poszczególnych etapów II wojny światowej
i wymierzonych w kraje, które zostały członkami UE lub do niej pretendowały. Kampanię
zainspirowały okrągły stół z udziałem weteranów II wojny światowej, zorganizowany
i zrelacjonowany w lipcu przez oficjalną gazetę Ministerstwa Obrony FR „Krasnaja
Zwiezda”, oraz artykuły w sierpniowym numerze miesięcznika emerytowanych
funkcjonariuszy oddziału antyterrorystycznego Alfa „Spiecnaz Rossii”. Publikacje te były
reakcją na dyskusję o polityce J. Stalina w końcowej fazie II wojny światowej, która
rozgorzała przy okazji 60. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego. We
wspomnianych publikacjach i zainicjowanej przez nie kampanii eksponowano
wyzwoleńczy charakter działań Armii Czerwonej, podwaŜano polski czyn zbrojny
zarówno w okupowanym kraju, jak i na Zachodzie.
Za ilustrację tematyki i warsztatu metodologicznego materiałów prasowych tego
etapu kampanii posłuŜyć moŜe artykuł Natalii Jelisiejewej pt. „Kto oddalał Zwycięstwo”,
opublikowany 17 stycznia 2005 r. na stronie portalu Strana.ru, prowadzonego przez
doradcę prezydenta FR, Gleba Pawłowskiego. Autorka, pisząc o operacji frontowej
10 P. Wroński, „Powstanie Warszawskie częścią europejskiej historii”, 1 sierpnia 2008 r.,
www.miasta.gazeta.pl/warszawa/.
11 A. Wawrzycka, „Ludobójstwa nie było, przeprosin nie będzie”, „Tydzień na Wschodzie” 27(361),
12 sierpnia 2004, Ośrodek Studiów Wschodnich.
11
„Wisła-Odra”12, stwierdziła m.in., Ŝe wojska sowieckie spotkały się z nieoczekiwanym
oporem ze strony polskich nacjonalistów. Zdaniem N. Jelisiejewej, wojska sowieckie juŜ
w 1944 r. „starły się z uzbrojonym i aktywnym przeciwnikiem – tak zwaną Armią
Krajową”, która w czasie niemieckiej okupacji Polski znajdowała się w „pasywnej
konspiracji”. Bojowa działalność Armii Krajowej, według N. Jelisiejewej, przeciągnęła się
na okres powojenny. Publicystka powołuje się na dokumenty, mające świadczyć
o atakach terrorystycznych przeciwko Armii Czerwonej na terenie Polski. Podsumowując
swoje rozwaŜania, autorka skonstatowała, Ŝe obecnie w Polsce, na zachodzie Ukrainy
i Białorusi wokół Armii Krajowej powstała aureola patriotów i bohaterów narodu
polskiego, walczących z okupantami. Tymczasem: „Armia Krajowa, występując pod
hasłami niepodległości Polski, działała metodami kryminalnymi, mając w swoim arsenale
terror, zabójstwa i grabieŜe. Przy czym działania nacjonalistów skierowane były nie tylko
przeciwko wojskom radzieckim, lecz cierpiała od nich takŜe ludność polska”.
Wraz ze zbliŜaniem się terminu międzynarodowych obchodów 9 maja w Moskwie
liczba publikacji rosła, a ich tematyka ewoluowała. Jesienią uwaga uczestników kampanii
historycznej koncentrować się zaczęła na mordzie katyńskim. Charakterystyczne jest, Ŝe
wątek ten nie wzbudził szerszego zainteresowania na początku sierpnia 2004 r., kiedy do
Moskwy przybyła delegacja Instytutu Pamięci Narodowej z prezesem Leonem Kieresem
na czele, by omówić rezultaty trwającego od 14 lat śledztwa Prokuratury Wojskowej
FR13. W listopadzie na temat masowego mordu Polaków w 1940 r. wypowiadać zaczęli
się wpływowi politycy rosyjscy, takŜe ci zajmujący wysokie stanowiska państwowe.
Odpowiedzialność Stalina za Katyń relatywizował np. Michaił Margiełow, przewodniczący
Komisji Spraw Międzynarodowych Rady Federacji (izby wyŜszej rosyjskiego parlamentu).
W artykule, opublikowanym w dzienniku „Izwiestia” 10 listopada 2004 r., zaŜądał, by
najpierw Polacy przeprosili za Józefa Piłsudskiego i wydaną rzekomo przez niego decyzję
o wymordowaniu czerwonoarmistów, wziętych przez Polaków do niewoli w 1920 r.
W rzeczywistości Ŝycie w polskich obozach jenieckich straciło 16-17 tysięcy Ŝołnierzy
Armii Czerwonej (a nie, jak chciał M. Margiełow, 80 tys.). Przyczyną ich śmierci były zaś
głód i epidemie chorób zakaźnych, a nie zatwierdzane na najwyŜszym szczeblu
państwowym egzekucje. Wielu przetrzymywanych w Polsce czerwonoarmistów
wypuszczonych na wolność przed i po podpisaniu traktatu ryskiego w 1921 r.,
12 Operacja „Wisła-Odra” rozpoczęła się 14 stycznia 1945 r. siłami 1 Frontu Ukraińskiego, dowodzonego
przez marszałka Iwana Koniewa, i stanowiła część składową zimowej ofensywy Armii Czerwonej. Głównym
jej celem było przełamanie obrony niemieckiej na 500-kilometrowym odcinku od Warszawy do Jasła
i wyjście na linię Odry w celu ostatecznego uderzenia na Berlin.
13 A. Wawrzycka, op. cit.
12
zawierającego m.in. porozumienie o wymianie jeńców, nie zdecydowało się na powrót do
ZSRR. Niektórzy walczyli wręcz po stronie Polski z bolszewikami14.
Kontrowersje w stosunkach Rosji z państwami sąsiednimi na tle historycznym były
równocześnie wykorzystywane przez przedstawicieli Kremla do promowania tezy
o emocjonalnym, antyrosyjskim stosunku nowych państw członkowskich UE, który miał
lec u źródeł pogorszenia w relacjach na linii Moskwa-Bruksela. Jako przykład podać
moŜna wywiad Siergieja JastrŜembskiego, ówczesnego specjalnego przedstawiciela
prezydenta FR ds. rozwoju stosunków z UE, dla dziennika „Niezawisimaja gazieta”
z 17 listopada 2004 r.
Temat „anty-Katynia” w rozwiniętej formie prezentować zaczęli politycy średniej
rangi, niezwiązani bezpośrednio z administracją prezydencką lub rządową,
np. gubernator obwodu kemerowskiego Aman Tulejew (kilkakrotnie, m.in. 22 grudnia
2004 r., na łamach „Niezawisimoj gaziety”). W styczniu 2005 r. w czasopiśmie „Dossier”,
związanym ze środowiskiem weteranów FSB, ukazał się wywiad z deputowanym Dumy
Wiktorem Iljuchinem15 pt.: „Katyń według Goebbelsa”. W. Iljuchin stwierdził w nim
m.in., Ŝe oskarŜenia pod adresem ZSRR o rozstrzelanie Polaków w Katyniu są
przekonaniami zaledwie „określonych antyradzieckich i antyrosyjskich kręgów”. Jego
zdaniem dokumenty, na jakich oskarŜenia są opierane, tj. notatka Ławrientija Berii oraz
dwie decyzje KC WKP(b) z 5 marca 1940 r. o likwidacji polskich oficerów, urzędników,
policjantów, ziemian i innych, budzą wątpliwości co do ich autentyczności. Zdaniem
W. Iljuchina, w fałszowaniu dokumentów podczas II wojny światowej wyspecjalizował się
wywiad brytyjski, który przekazywał falsyfikaty za pomocą swojej agentury do
partyjnych archiwów w ZSRR.
Kilka dni po ukazaniu się omawianego wywiadu, deputowani Dumy W. Iljuchin,
Julij Kwicinskij16 i Andriej Sawieliew17 zwołali konferencję prasową, podczas której
zaapelowali o rewizję oficjalnej rosyjskiej oceny zbrodni katyńskiej. Na konferencji
14 Z. Karpus, „Pliennyje zabytoj wojny”, „Niezawisimaja gazieta”, 19 października 2000 r.
15 Wiktor Iwanowicz Iljuchin (ur. 1949 r.) – w czasach ZSRR i do 1993 r. wysoki rangą funkcjonariusz
prokuratury; od 1993 r. nieprzerwanie zasiada w Dumie, członek frakcji Komunistycznej Partii Federacji
Rosyjskiej. Wieloletni przewodniczący lub zastępca przewodniczącego Komisji ds. Bezpieczeństwa Dumy.
Związany z lobby wojskowo-przemysłowym. Znany z antysemickich poglądów.
16 Julij Aleksandrowicz Kwicinskij (ur. 1936 r.) – doświadczony dyplomata radziecki, wiceministrem spraw
zagranicznych ZSRR 1990-1991, uczestnik negocjacji rozbrojeniowych z USA i o zjednoczeniu Niemiec.
W 1991 r. poparł komunistyczny pucz Janajewa. Ambasador FR w Norwegii 1997-2003. Deputowany Dumy
od 2003 r. z ramienia KPRF, wiceprzewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych.
17 Andriej Nikołajewicz Sawieljew (ur. 1962 r.) – działacz nacjonalistycznych partii Dmitrija Rogozina
(obecnego ambasadora FR przy NATO), deputowany Dumy od 2003 r. z ramienia „Rodiny”.
Wiceprzewodniczący Komisji ds. WNP.
13
wyeksponowano po raz kolejny wątek rzekomych polskich zbrodni na sowieckich jeńcach
z wojny 1920 r., powtarzając liczbę 80 tysięcy ofiar.
Szczytowym momentem tego wątku rosyjskiej kampanii historycznej 2004-2005
była decyzja Prokuratury Wojskowej FR z 11 marca 2005 r. o umorzeniu śledztwa
katyńskiego18. Rosyjscy prokuratorzy nie znaleźli podstaw do uznania zbrodni z 1940 r.
za ludobójstwo (mimo Ŝe takiej kategorii oskarŜenie w tej samej sprawie sformułowali
prokuratorzy ZSRR wobec Niemiec podczas procesu norymberskiego) oraz zdecydowali
o utajnieniu 116 spośród 183 tomów akt. Podana na konferencji prasowej głównego
prokuratora wojskowego Aleksandra Sawienkowa liczba zamordowanych i internowanych
w ZSRR polskich oficerów została wielokrotnie zaniŜona. Najbardziej spektakularne było
jednak utajnienie nazwisk osób odpowiedzialnych za masakrę pod pretekstem ich
śmierci. Samo uzasadnienie decyzji o umorzeniu śledztwa równieŜ utajniono. Główne
rosyjskie agencje informacyjne (Interfaks, RIA Nowosti) i nieliczne tytuły prasowe,
komentujące werdykt prokuratury wojskowej (np. Strana.ru), odniosły się do niego
z pełnym zrozumieniem. Z krytyką wystąpiły posiadające marginalny wpływ na opinię
publiczną gazety niezaleŜne (głównie internetowe), a formalny sprzeciw przedstawili
historycy moskiewskiego „Memoriału”. Omawiana decyzja rosyjskiej prokuratury
wojskowej stała się powodem wszczęcia osobnego śledztwa przez IPN, co z kolei
sprowokowało nasilenie kampanii propagandowej i wątku „anty-Katynia”.
Od początku 2005 r. rosyjskie środki masowego przekazu coraz więcej uwagi
poświęcać zaczęły dyskusji o znaczeniu paktu Ribbentrop-Mołotow, trwającej z róŜnym
natęŜeniem od schyłku sierpnia 2004 r. Do eskalacji tego wątku kampanii historycznej
przyczyniła się bez wątpienia wypowiedź ówczesnego prezydenta Władimira Putina
z 22 lutego 2005 r. dla słowackich mediów, poprzedzająca szczyt Rosja-USA
w Bratysławie. Rosyjski przywódca, pytany m.in. o ocenę radziecko-niemieckiego układu
z 23 sierpnia 1939 r., stwierdził: „Proszę cofnąć się do wydarzeń z września 1938 r.,
kiedy w Monachium zostało podpisane znane porozumienie między nazistowskimi
Niemcami i państwami zachodnioeuropejskimi, później określone jako spisek
monachijski. (...) Radziecko-niemiecki dokument został podpisany na o wiele niŜszym
szczeblu – na szczeblu ministrów spraw zagranicznych – po roku, w odpowiedzi na (...)
spisek monachijski. (...) Dla zabezpieczenia swoich interesów i zapewnienia swojego
bezpieczeństwa na zachodnich rubieŜach Związek Radziecki zdecydował się na
podpisanie paktu Mołotowa-Ribbentropa z Niemcami”. Układ w Monachium z 1938 r. stał
18 Szerzej patrz: A. Wilk, „Rosyjska kampania historyczna”, „Tydzień na Wschodzie” 7(385), 17 lutego
2005 r., Ośrodek Studiów Wschodnich.
14
się odtąd na trwałe w rosyjskich mediach anty-tematem dla sojuszu Stalina z Hitlerem
w latach 1939-1941.
Przykładem zaangaŜowania się państwa rosyjskiego w kampanię historyczną
2004-2005 było takŜe oświadczenie MSZ FR z 12 lutego 2005 r., w którym krytyka
konferencji jałtańskiej 1945 r. uznana została za próbę „pisania historii na nowo”
i „grzech” ze strony Warszawy wobec faktu, Ŝe przywódcy trzech mocarstw,
zgromadzeni na Krymie, dali rzekomo podstawy Polski „silnej, demokratycznej
i niepodległej”.
Wraz z narastaniem kryzysu politycznego na Ukrainie i uwidaczniającą się rolą
Polski w jego rozwiązaniu rosnąć zaczęła w rosyjskich mediach liczba materiałów,
poświęconych historii konfliktów polsko-ukraińskich z jednej strony i tradycji partnerstwa
narodów wschodniosłowiańskich – z drugiej. Szczytowym momentem tego wątku
kampanii propagandowej Rosji było wystąpienie Władimira Putina podczas uroczystości
9 maja 2005 r. w Moskwie, w którym ówczesny prezydent m.in. nawiązał do
„historycznego pokrewieństwa” państw WNP, przypieczętowanego rzekomo wspólną
walką z nazizmem, oraz występ zespołu artystycznego w strojach narodowych państw
WNP na Placu Czerwonym19.
W sumie latem 2004 r. w rosyjskiej prasie papierowej i elektronicznej ukazało się
około 40 artykułów o tematyce historycznej, we wrześniu – 20, w październiku – blisko
30, w listopadzie i grudniu – po około 40 (mowa o publikacjach dostępnych on-line, do
których dodać naleŜałoby materiały prasy specjalistycznej i lokalnej)20. Liczne
i wyjątkowo obraźliwe dla Polaków publikacje wyszły spod pióra Jurija Muchina,
najbardziej znanego rosyjskiego negacjonisty radzieckiego sprawstwa mordu
katyńskiego. Trudno ustalić liczbę materiałów telewizyjnych: filmów
paradokumentalnych, reportaŜy i doniesień w wydaniach informacji.
Celem rosyjskiej kampanii historycznej 2004-2005 było odrzucenie prób
podwaŜenia wyzwoleńczego charakteru ofensywy Armii Czerwonej 1944-1945,
obarczenia ZSRR współodpowiedzialnością za wybuch II wojny światowej,
relatywizacja winy NKWD za masakrę polskich oficerów w 1940 r. oraz
pomniejszenie rangi polskiego czynu zbrojnego 1939-1945. Pomarańczowa
rewolucja sprowokowała rozwój osobnego wątku tej kampanii w postaci
tematu braterstwa wschodniosłowiańskiego, przeciwstawianego imperialnej
19 J. RogoŜa, „Święto zwycięstwa w Moskwie: Rosja wśród wielkich tego świata”, „Tydzień na Wschodzie”
18(396), 12 maja 2005 r., Ośrodek Studiów Wschodnich.
20 „Antypolska kampania...”, s. 4.
15
tradycji Polski na Wschodzie. Kampania zainspirowana została przez słuŜby
specjalne Rosji, a aktywny udział brali w niej przedstawiciele państwa,
z prezydentem W. Putinem na czele.
5. INSTYTUCJONALNO-PRAWNY WYMIAR ROSYJSKIEJ PROPAGANDY
HISTORYCZNEJ
Szczególnie niepokoi fakt, Ŝe opisana kampania medialna znalazła swoje odbicie
w decyzjach instytucjonalno-prawnych, które utrwalą w świadomości społecznej Rosjan
doraźne efekty publikacji prasowych i oficjalnych oświadczeń. W pierwszym rzędzie
wspomnieć tutaj naleŜy o ustanowieniu 4 listopada Dniem Jedności Narodowej na mocy
prezydenckiego dekretu z 12 grudnia 2004 r. Święto nawiązuje do kapitulacji polskiego
garnizonu Kremla w 1612 r. przed połączonymi wojskami księcia Dymitra PoŜarskiego
i kupca Kuźmy Minina. Fakt, Ŝe polskie (i inne cudzoziemskie) wojska były wówczas
uczestnikami rosyjskiej wojny domowej, a w ich moskiewskim obozie znajdowali się
członkowie rodu Romanowów, którego przedstawiciel Michaił Fiodorowicz wkrótce zasiadł
na tronie, kończąc okres tzw. Wielkiej Smuty21, umknął uwadze pomysłodawców
i propagatorów święta. Skoncentrowali się oni na aspekcie zjednoczenia rosyjskiej
szlachty, mieszczaństwa i chłopów wobec zewnętrznego zagroŜenia, co jest zrozumiałe
w kontekście trwającego w Rosji od upadku ZSRR i komunizmu kryzysu idei państwowej,
decentralizacji i rozwarstwienia majątkowego.
NaleŜy docenić fakt, Ŝe decyzja Władimira Putina o ustanowieniu nowego święta
zniosła państwową rangę obchodów 7 listopada – rocznicy rewolucji październikowej
1917 r. Wprawdzie prezydent Borys Jelcyn zmienił charakter tych obchodów,
ustanawiając Dzień Przymierza i Zgody, ale w powszechnej świadomości Rosjan
7 listopada pozostał rocznicą bolszewickiego zamachu stanu. Tradycja komunistyczna nie
jest jednak w Rosji wypierana przez państwo w sposób systematyczny, czego
najlepszym dowodem jest trwanie mauzoleum Włodzimierza Lenina na Placu Czerwonym
i pomników twórcy ZSRR w centrum większości stolic regionów Federacji Rosyjskiej. Zaś
konsekwentna obrona decyzji o zawarciu sojuszu z Adolfem Hitlerem w 1939 r.
i krzewienie mitu o wyzwoleńczym charakterze pochodu Armii Czerwonej na Zachód w
1945 r. powoduje, Ŝe Józef Stalin konsekwentnie zajmuje czołowe lokaty w plebiscytach
na najbardziej popularnego rosyjskiego polityka XX wieku.
21 I. Karacuba i in., „Wybiraja swoju istoriju”, Moskwa 2006, s. 140-141.
16
Nie ulega wątpliwości, Ŝe urzędnicy, poszukujący odpowiedniej dla nowego święta
narodowego daty, rozpatrywali terminy moŜliwie najbliŜsze 7 listopada. Blisko 90 lat
tradycji przyzwyczaiło bowiem Rosjan, Ŝe właśnie w tym okresie przypadają dni wolne
od pracy. Niewykluczone, Ŝe gdyby np. do bitwy nad Berezyną (25-29 listopada 1812 r.)
doszło kilka tygodni wcześniej, Rosjanie co roku świętowaliby teraz na szczeblu
państwowym zwycięstwo nad Napoleonem. Ostatecznie, Polacy nie są punktem
odniesienia dla dzisiejszych Rosjan. Świadczy o tym najlepiej fakt, Ŝe Dzień Jedności
Narodowej, po raz pierwszy obchodzony w 2005 r., juŜ w następnym roku przekształcił
się w święto rosyjskich szowinistów i neofaszystów, wznoszących na pochodach hasła
przeciwko imigrantom z Kaukazu Południowego i Azji Centralnej22. Gdyby zatem decyzja
o świętowaniu 4 listopada była odosobnionym przypadkiem wykorzystania akcentu
polskiego przez rosyjską propagandę historyczną, moŜna by ją uznać za pozbawioną
antypolskiego wymiaru. Jednak w połączeniu z licznymi i równoczesnymi działaniami
rosyjskiego państwa i prasy, wymierzonymi w Rzeczpospolitą, Dzień Jedności Narodowej
utrwali w umysłach Rosjan uprzedzenie do Polaków jako stereotypowych okupantów
i wrogów prawosławia.
27 maja 2005 r. Duma przyjęła jednogłośnie rezolucję potępiającą próby
„rehabilitacji faszyzmu i rewizji historii”. Powołana została komisja, której zadaniem
będzie badanie przestrzegania praw człowieka na świecie – w szczególności na Łotwie,
Ukrainie i w Gruzji. W trakcie debaty rosyjscy deputowani oskarŜyli parlamenty Polski,
państw bałtyckich i USA o wypaczanie historii. Rezolucja Dumy była reakcją na trwającą
na Zachodzie w związku z okrągłą rocznicą zakończenia II wojny światowej dyskusję
o współodpowiedzialności ZSRR za jej wybuch. Głos zabrał w niej m.in. Kongres USA
i Parlament Europejski. Ten ostatni w rezolucji na temat stosunków UE-Rosja z 26 maja
2005 r. podkreślił potrzebę uznania przez Moskwę cierpień narodów krajów bałtyckich
i innych państw, okupowanych przez ZSRR.
Do instytucjonalnych działań w sferze rosyjskiej propagandy historycznej zaliczyć
naleŜy takŜe projekty nowych podręczników szkolnych, opracowywane przez
Ministerstwo Oświaty FR. W grudniu 2007 r. zatwierdziło ono do próbnego wykorzystania
w kilku regionach państwa podręcznik historii Rosji 1945-2007 pod redakcją Aleksandra
Filippowa, pozytywnie oceniający stalinizm i gloryfikujący niedemokratyczną koncepcję
rządów Władimira Putina. W sierpniu 2008 r. Ministerstwo przedstawiło nauczycielom
wytyczne do podręcznika historii Rosji 1900-1945 – tegoŜ autora. Wywołały one w Rosji
22 „Dzień Jedności Narodowej świętem rosyjskich nacjonalistów” (adu), „Tydzień na Wschodzie” 37(458),
9 listopada 2006 r., Ośrodek Studiów Wschodnich.
17
i poza nią falę krytyki m.in. ze względu na sformułowania usprawiedliwiające mord
katyński losem czerwonoarmistów w polskich obozach jenieckich w 1920 r. i stalinowskie
czystki etniczne23.
8 maja 2009 r. prezydent D. Miedwiediew powołał Komisję ds. przeciwdziałania
próbom fałszowania historii na szkodę interesów Federacji Rosyjskiej. W skład
28-osobowego grona pod przewodnictwem szefa administracji prezydenckiej Siergieja
Naryszkina weszli przedstawiciele Ministerstwa Obrony, Federalnej SłuŜby
Bezpieczeństwa, Dumy Państwowej, Rosyjskiej Akademii Nauk, organizacji
pozarządowych oraz dziennikarze. W Komisji reprezentowani są zarówno przedstawiciele
środowisk konserwatywnych (np. Natalia Narocznickaja), jak i demokratycznych (Natalia
Liebiediewa, Nikołaj Swanidze). Jak określono w prezydenckim dekrecie, komisja ma
„zbierać i analizować informacje o fałszowaniu historycznych faktów i wydarzeń,
mających na celu pomniejszenie międzynarodowego prestiŜu Federacji Rosyjskiej”.
Komisja będzie przygotowywała prezydentowi FR sprawozdania nt. zidentyfikowanych
przypadków fałszowania historii oraz będzie rekomendowała moŜliwe sposoby
przeciwdziałania. W działaniach tych komisja szczególną uwagę ma poświęcać
„neutralizowaniu negatywnych następstw” publikacji historycznych, zwłaszcza tych,
które ukazują się w innych krajach. Skuteczność działań prezydenckiej komisji ma
zapewnić zapisane w dekrecie prawo do występowania do wszystkich organów władzy
państwowej o udostępnienie niezbędnych do jej pracy materiałów.
Zdaniem opozycyjnego polityka Władimira RyŜkowa dekret prezydenta
Miedwiediewa wiąŜe się z przypadającą na 1 września 2009 r. 70. rocznicą wybuchu
II wojny światowej. Komisja miała zostać powołana po to, „aby zamknąć usta tym,
którzy chcieli pisać o zbrodniach reŜimu stalinowskiego. Pod pretekstem, Ŝe ludzie
potrzebują prawdy, właśnie prawdy chce się im zabronić”.
Powołanie komisji zbiegło się w czasie z inicjatywą ustawodawczą grupy
deputowanych rosyjskiej Dumy, którzy przedstawili projekt nowelizacji kodeksu karnego
FR, przewidującej odpowiedzialność za pomniejszanie roli ZSRR w zwycięstwie nad
Niemcami w czasie II wojny światowej. Zapisy w projekcie nowelizacji przewidują karę
pozbawienia wolności od 3 do 5 lat i wysoką grzywnę za negowanie prawdy historycznej
i „rehabilitację nazizmu” – nie tylko w stosunku do obywateli FR, ale takŜe innych
państw. Deputowani chcieliby takŜe wprowadzić moŜliwość zastosowania sankcji
23 Pełna wersja wytycznych dostępna jest na stronie internetowej wydawnictwa „Proswieszczenije”
http://prosv.ru/.
18
w postaci zerwania stosunków dyplomatycznych z krajami, których instytucje
państwowe uznane zostaną za fałszujące historię24.
12 maja 2009 r. prezydent D. Miedwiediew zatwierdził „Strategię Bezpieczeństwa
Narodowego FR do 2020 r.” Próby rewizji roli i miejsca Rosji w historii zaliczone zostały
w niej do zagroŜeń bezpieczeństwa narodowego FR.
Ustanowienie Dnia Jedności Narodowej, propozycje zmian
podręcznikowych i powołanie prezydenckiej Komisji ds. fałszowania historii są
przejawem instytucjonalizacji rosyjskiej propagandy historycznej. Podjęte
przez deputowanych Dumy Państwowej inicjatywy w kierunku zaostrzenia
obowiązującego w Rosji prawa mogą skutkować stworzeniem instrumentu
represji wobec historyków i publicystów, których prace są sprzeczne z oficjalną
wykładnią historii. NaleŜy liczyć się z dalszymi rozwiązaniami organizacyjnymi
i prawnymi w tym kierunku.
6. REPRESJE ROSYJSKICH WŁADZ WOBEC NIEZALEśNYCH OŚRODKÓW
BADAWCZYCH
Represyjne działania rosyjskich władz wobec niezaleŜnych ośrodków badawczych
odnotowano juŜ na przełomie 2008 i 2009 r. To wówczas na polecenie rosyjskiej
Prokuratury Generalnej milicja kilkakrotnie dokonała rewizji w siedzibie petersburskiego
oddziału stowarzyszenia „Memoriał”, konfiskując archiwa, relacje świadków i materiały
fotograficzne, dotyczące ofiar represji w ZSRR. Na początku 2009 r. wzmogło się
zainteresowanie władz planami rosyjskich wydawnictw, zwłaszcza tych, które
specjalizują się w tematyce historycznej.
Naciskom uległo np. wydawnictwo „Attikus”, odwołując na początku marca 2009 r.
publikację ksiąŜki brytyjskiego historyka Orlando Figesa pt. „Szepty. śycie
w stalinowskiej Rosji”. Praca Figesa to rezultat obszernych badań przeprowadzonych we
współpracy z historykami, skupionymi w rosyjskim „Memoriale”. KsiąŜka stała się na
Zachodzie bestsellerem.
30 czerwca 2009 r. decyzją rosyjskiego MSW zamknięty został portal internetowy
hrono.info. Cieszył się on uznaniem historyków nie tylko w Rosji, ale i na świecie.
Zamieszczano na nim nieznane, bądź trudno dostępne materiały źródłowe, biograficzne
i prezentowano najnowsze wyniki badań historycznych. Portal pełnił w Rosji szczególną
24 Zob. m.in. A. Smarina, R. Cwietkowa, „Patriotizm po ukazu”, „Niezawisimaja gazieta” 22 maja 2009 r.
19
rolę z uwagi na fakt, Ŝe na jego stronach opublikowano wiele prac niezaleŜnych
historyków rosyjskich, którzy nie mieli innych moŜliwości publikowania.
Decyzja o zamknięciu portalu miała być związana z opublikowaniem fragmentu
„Mein Kampf” Adolfa Hitlera. Według załoŜyciela i szefa portalu, Wiaczesława
Rumiancewa, był to tylko pretekst – fragmenty „Mein Kampf” były publikowane na wielu
innych rosyjskich portalach, a hrono.info jedynie go obszernie omówiło. Prawdziwym
powodem zamknięcia portalu miał być, zdaniem W. Rumiancewa, artykuł krytykujący
decyzję gubernator Sankt Petersburga Walentiny Matwiejenko o zmniejszeniu zapomóg
dla mieszkańców miasta, którzy przeŜyli oblęŜenie Leningradu w czasie II wojny
światowej. Krytyczny artykuł na stronach horno.info zdyskredytował waŜny element
polityki Kremla, jaką jest dbałość państwa o bohaterów Wielkiej Wojny Ojczyźnianej,
a ta zajmuje centralne miejsce w nowej rosyjskiej polityce historycznej.
W 2009 r. władze Rosji zaczęły stosować represje wobec niezaleŜnych
historyków. Działanie te dotknęły znane na świecie z badań nad represjami
stalinowskimi stowarzyszenie „Memoriał” oraz dynamicznie rozwijający się
portal hrono.info, specjalizujący się w tematyce historycznej. Administracja
państwowa wywiera równieŜ nieoficjalne naciski na wydawnictwa, jak
w przypadku „Attikus” i jego planów publikacji ksiąŜki Orlando Figesa,
poświęconej okresowi stalinowskiemu. Wszystko wskazuje, Ŝe tego typu
działania będą się w przyszłości powtarzać.
7. FILM W SŁUśBIE ROSYJSKIEJ PROPAGANDY HISTORYCZNEJ
W okresie prezydentury W. Putina kino – i szerzej film fabularny – stało się
waŜnym instrumentem rosyjskiej propagandy historycznej. Sztuka filmowa oddziałuje
zwłaszcza na młode pokolenie Rosjan, pozbawione juŜ sentymentu do czasów
radzieckich, ale wciąŜ poszukujące toŜsamości historycznej. Rosyjskie władze zaczęły
promować i wspierać wszelkie produkcje z gatunku tzw. kina patriotycznego.
Pomnikowość i patetyczność narracji filmowej stała się priorytetem wobec prawdy
historycznej. Rosyjscy twórcy filmowi, mając bezpośredni patronat Kremla, coraz
częściej zaczęli podejmować tematykę przeszłości. Owocem tego były superprodukcje
historyczne. Rosyjskie kino patriotyczne miało w załoŜeniu nie tylko pomóc w kreowaniu
świadomości historycznej współczesnych Rosjan, ale takŜe stać się waŜnym
instrumentem rosyjskiej doktryny, zwłaszcza kreowania dwustronnych relacji
międzypaństwowych.
20
a) „Smiersz” – reŜ. Zinowij Rojzman (2007 r.)
Przykładem tego zjawiska jest czteroodcinkowy serial telewizyjny „Smiersz”25
w reŜyserii rosyjskiego filmowca Zinowija Rojzmana – efekt współpracy moskiewskiego
studia Faworitfilm i białoruskiej wytwórni Biełorusfilm. Wszedł na ekrany państwowej
telewizji białoruskiej w styczniu 2008 r., a następnie był emitowany przez telewizję
rosyjską. Film jest opowieścią o trzech oficerach radzieckiego kontrwywiadu, którzy
w listopadzie 1945 r. wracają z frontu na Grodzieńszczyznę, by wieść tam spokojne Ŝycie
obywateli ZSRR. Zakłóca je „akowska banda”, terroryzująca miejscową ludność. Na jej
czele stoi Józef – czarny charakter filmowej historii, „fanatyczny Polak”, niewahający się
przelewać krew niewinnych kobiet i dzieci.
„Smiersz” rysuje konflikt pomiędzy „polską bandą”, usiłującą przywrócić
przedwojenne granice Polski, a miejscową ludnością, która pragnie spokojnie Ŝyć,
w czym znajduje poparcie radzieckiej władzy. Przemilczany jest w filmie charakter
i okoliczności pojawienia się na Grodzieńszczyźnie sowieckiej władzy i aparatu
bezpieczeństwa. ReŜyser umiejętnie pomija takŜe wątek przedwojennej przynaleŜności
tych ziem.
b) „1612” – reŜ. Władimir Chotinienko (2007 r.)
Innym przykładem współczesnego rosyjskiego kina patriotycznego jest „1612”,
zrealizowany przez Władimira Chotinienkę – asystenta czołowego rosyjskiego reŜysera,
manifestującego swoje poparcie dla W. Putina, Nikity Michałkowa. Premiera odbyła się
4 listopada 2007 r. Decyzja o nakręceniu dzieła była zapewne związana
z niejednoznacznym odbiorem ustanowionego w 2004 r. Dnia Jedności Narodowej.
Zrealizowany z ogromnym rozmachem film w znacznej części został sfinansowany przez
znanego z lojalności wobec Kremla oligarchę Wiktora Wekselberga26. „1612” opowiada
o tzw. okresie Wielkiej Smuty, czyli o czasach głębokiego kryzysu władzy centralnej
w Rosji na przełomie XVI i XVII wieku. Głównym wątkiem filmu jest wypędzenie
z Kremla polskiej załogi przez rosyjskie pospolite ruszenie. Stojącego na czele polskich
25 Smiersz (od ros. smiert’ szpionam, śmierć szpiegom, Gławnoje Uprawlienije Kontrrazwiedki Smiersz
Narodnogo Kommisariata Obrony) – kontrwywiad wojskowy, działający w ZSRR w latach 1943-1946.
Powstał w ramach reorganizacji specjalnych wydziałów NKWD. Został wyjęty spod kontroli NKWD
i podporządkowany bezpośrednio przewodniczącemu Komitetu Bezpieczeństwa Państwa.
26 Wiktor Wekselberg (ur. 1957 r.) - rosyjski biznesmen. Pierwszych pieniędzy dorobił się na handlu
komputerami w latach 80. Na początku lat 90. zainwestował w rosyjskie huty aluminium i boksytów.
W 1996 r. stworzył Suał Holding, który rocznie sprzedaje surowce za 1 mld USD. Akcjonariusz i prezes
zarządu Tiumeńskiej Kompanii Naftowej (TNK), która w rankingach rosyjskich koncernów naftowych lokuje
się w pierwszej trójce pod względem wydobycia. Magazyn „Forbes” wycenił w 2009 r. majątek Wekselberga
na 1,8 mld USD (w 2006 r. – na 10 mld USD).
21
wojsk hetmana (w roli tej Michał śebrowski) reŜyser przedstawił jako czarny charakter,
mordercę prawowitych carskich następców i porywacza rosyjskiej księŜniczki Kseni
Godunow, dąŜącego do zdobycia rosyjskiego tronu. Polski hetman utoŜsamia w filmie
człowieka zepsutego Ŝądzą władzy i niewahającego się przed Ŝadną zbrodnią.
Antypolskie akcenty rozłoŜone są w filmie subtelnie, co czyni całościowy przekaz
przekonującym. Nieprzypadkowo takŜe jako źródło problemów Rosji autorzy filmu
wskazali słabość władzy. Z tego względu wielu krytyków uznało dzieło za manifest
artystyczny nowej Rosji i ideologiczne spoiwo mocarstwowej koncepcji prezydenta
W. Putina.
c) „Taras Bulba” – reŜ. Władimir Bortko (2009 r.)
Inną superprodukcją historyczną była ekranizacja powieści Nikołaja Gogola
pt.: „Taras Bulba”. Realizację filmu powierzono Władimirowi Bortko, otwarcie
sympatyzującemu z proputinowską partią „Jedna Rosja”. Produkcję filmu rozpoczęto
w 2007 r. i pochłonęła ona ogromny budŜet, na który złoŜyły się środki Ministerstwa
Kultury FR i zbliŜonych do Kremla oligarchów. ReŜyser zapowiadał, Ŝe film opowie
„historię jednego narodu, którego korzenie są na Rusi Kijowskiej”, podkreślając, Ŝe „nie
ma dwóch róŜnych narodów, jest jeden, tylko jego część Ŝyje teraz w innym państwie”27.
Film wszedł równocześnie na ekrany w Rosji i na Ukrainie.
„Taras Bulba” to historia kozackiego atamana, który wznieca powstanie na Siczy
i rusza przeciwko Polsce. Obok motywów wojennych pokazana jest historia zgubnej
miłości, która w efekcie prowadzi do zdrady. Syn tytułowego bohatera, Andrij, zakochuje
się w pięknej, ale próŜnej Polce i za jej namową dopuszcza się zdrady. Filmowa historia
koncentruje się na Kozakach jako bezpośrednich przodkach Ukraińców. Przesłaniem
filmu jest zjednoczenie narodu wokół władcy w imię wspólnego dobra. Poza głównym
motywem waŜną rolę pełni tło historii. W tym aspekcie Polska pokazana jest
w negatywnym świetle: zawiodła nadzieje Kozaków, okazała się niegodna zawierania
sojuszy. Obserwując filmową postać polskiej arystokratki, w której zakochuje się Andrij,
moŜna sądzić, Ŝe właśnie Polska jest źródłem zdrady narodowej. Podobnie, jak
w przypadku „1612”, „Taras Bulba” został podporządkowany bieŜącym interesom
wewnętrznym i międzynarodowym ekipy rządzącej w Rosji.
27 Wywiad z W. Bortko, „Rzeczpospolita”, 31 marca 2009 r.
22
d) „Szczęście wywiadowcy” – reŜ. Aleksandr Iwankin, Stanisław
DowŜikow (2009 r.)
10 lutego 2009 r. rosyjska telewizja państwowa Kanał Pierwszy (dawniej ORT)
wyemitowała fabularyzowany film dokumentalny pt. „Szczęście wywiadowcy”. Film miał
być pierwszym z dziesięciu odcinków, opowiadających o „legendarnych” postaciach
rosyjskiego i radzieckiego wywiadu. Wspomniana seria została przygotowana w związku
z przypadającą w 2010 r. 90. rocznicą powstania sowieckiego wywiadu. Film został
nakręcony we współpracy ze SłuŜbą Wywiadu Zagranicznego (SWR). ReŜyserię filmu
powierzono Aleksandrowi Iwankinowi i Stanisławowi DowŜikowi.
Fabuła filmu opowiada o operacji specjalnej NKWD, jaka miała mieć miejsce
w styczniu 1945 r. na południu Polski. Głównym bohaterem filmu jest Aleksiej Botian,
dywersant NKWD na terenach Polski, a po wojnie bohaterski agent radzieckiego
wywiadu28. Miał on udaremnić plany Niemców wysadzenia mostów na Dunajcu, zapory
wodnej w RoŜnowie oraz krakowskiej starówki. Tym samym sowieccy wywiadowcy mieli
nie tylko uratować Ŝycie tysięcy mieszkańców podkarpackich miast i wsi, ale takŜe
Kraków – przedmiot dumy Polaków
W rzeczywistości Aleksiej Botian przyszedł na świat w Czertowicy na
Wileńszczyźnie w 1919 r. jako Aleksander Bocian. W 1939 r. jako podoficer Wojska
Polskiego dostał się do sowieckiej niewoli. Został wypuszczony na wolność, a następnie
zwerbowany przez NKWD. Od jesieni 1944 r. do wiosny 1945 r. działał na terenie
południowej Polski jako oficer radzieckiego kontrwywiadu wojskowego ps. „Alosza”,
zajmując się m.in. rozpracowaniem struktur Armii Krajowej. Co ciekawe, w maju 2007 r.
prezydent W. Putin nadał A. Botianowi tytuł bohatera Federacji Rosyjskiej za „męstwo
i heroizm podczas operacji wyzwalania Krakowa”29. Dr Maciej Korkuć z krakowskiego
oddziału IPN uznał film za „część szerszej strategii pokazania wkładu sowieckich słuŜb
specjalnych w wolność Europy, w czasie, gdy Litwini, Polacy i wiele innych narodów
domagają się rozliczenia zbrodni komunizmu i zbrodni sowieckich”30.
„1612”, „Taras Bulba”, „Smiersz” i „Szczęście wywiadowcy” budują
jednowymiarowy obraz przeszłości, oparty na manipulacji faktami
historycznymi lub na fikcji. Tego rodzaju produkcje filmowe mają uzupełniać
wiedzę historyczną, a w praktyce mogą mieć największy wpływ na świadomość
obywateli Rosji. To właśnie za pomocą filmów eksponowane są historyczne role
28 J. Prus, „Czy agent NKWD ocalił Kraków”, „Rzeczpospolita”, 9 lutego 2009 r.
29 „Czy Kreml gra historią?” (ga, PAP), „Gazeta Wyborcza”, 11 lutego 2009 r.
30 Depesza PAP, 11 lutego 2009 r.
23
„ofiar” i „katów” w sposób całkowicie oderwany od prawdy i ignorujący
najnowsze badania naukowe. Rosyjskie produkcje filmowe z gatunku kina
historycznego cieszą się finansowym wsparciem instytucji państwowych
i oligarchów, zabiegających o przychylność władz.
8. DRUGA ROSYJSKA KAMPANIA HISTORYCZNA: 2009
W okresie pomiędzy majem 2005 r. a latem 2009 r. rosyjska propaganda
historyczna ograniczała się do pojedynczych incydentów, tracąc charakter kampanii.
Poza opisanymi powyŜej działaniami w sferze instytucjonalno-prawnej w okresie
2005-2009 warto przyjrzeć się wizycie prezydenta W. Putina na Węgrzech i w Czechach
na przełomie lutego i marca 2006 r. oraz dwóm publikacjom prasowym: jednej na temat
relacji Polski ze wschodnimi sąsiadami i jednej o mordzie katyńskim. Oddają one
najwaŜniejsze cechy propagandy historycznej Rosji i dowodzą, Ŝe w czasie pomiędzy
kampaniami 2004-2005 i 2009 r. nie zmieniła ona swej treści, opartej na historiografii
stalinowskiej.
W dniach 28 lutego – 2 marca 2006 r. prezydent FR złoŜył wizyty
w Budapeszcie i Pradze. Rozmowy ze stroną węgierską i czeską skoncentrowane były na
kwestiach energetycznych31. Licząc na osiągnięcie porozumień w strategicznej dla
interesów FR sferze, rosyjski przywódca wykonał kilka gestów w zakresie historii.
Krytycznie ocenił stłumienie powstania węgierskiego 1956 r. i „praskiej wiosny” 1968 r.
przez wojska Układu Warszawskiego. Uznał moralną odpowiedzialność Rosji za te
wydarzenia. W Budapeszcie ogłosił ponadto decyzję o zwrocie zbiorów Biblioteki
Szaroszpatackiej, wywiezionej przez Armię Czerwoną. 20 października tego samego roku
Rada Federacji przyjęła uchwałę z okazji 50. rocznicy powstania węgierskiego, w której
powtórzyła słowa o moralnej odpowiedzialności Moskwy. W ten sposób Rosja
wykorzystuje przeszłość do nagradzania tych rządów środkowo-europejskich, które
pozytywnie reagują na rosyjskie propozycje w sferze energetycznej i nie podnoszą
kwestii historycznych w dialogu z Moskwą.
Państwa, które postępują przeciwnie, nie mogą liczyć na podobne gesty Rosji.
Świadectwem tego był artykuł Anatolija Szapowałowa „Zaczyna się IV Rzeczpospolita”,
opublikowany 11 czerwca 2006 r. w organie prasowym rosyjskiej Dumy „Rossijskaja
Fiedieracja Siegodnia”. Przedstawiona w nim retrospektywa historyczna dziejów Polski
31 Szerzej patrz M. Menkiszak, „Rosja aktywizuje politykę wobec państw Europy Środkowej”, „Tydzień na
Wschodzie” 10(431), 9 marca 2006 r., Ośrodek Studiów Wschodnich.
24
pokazywała nasz kraj jako europejskiego wichrzyciela, megalomana, Ŝyjącego
przeszłością i marzeniami o minionej wielkości, a przy tym nieprzyjaźnie nastawionego
do sąsiadów, w szczególności do Rosji. A. Szapowałow naszkicował obraz współczesnej
Polski przepełnionej antyrosyjską fobią, niewdzięcznej i nieczułej na przejawy rosyjskiej
Ŝyczliwości. Autor, określając miejsce Polski w Europie na przestrzeni dziejów, posługuje
się m.in. terminami: „wyrzutek” , „heretyk” i obarcza Polskę odpowiedzialnością za
wszystkie kłopoty swoich sąsiadów. Według dziennikarza, fakt, Ŝe w przeszłości „granice
Polski rozciągały się od Morza Bałtyckiego do Morza Czarnego, a w Moskwie rządził
Polak” powoduje, Ŝe Warszawa nadal aspiruje do roli regionalnego mocarstwa. Tego typu
publikacje niewątpliwie mają na celu zdyskredytowanie Polski jako promotora polityki
wschodniej UE i NATO oraz faktycznego lub potencjalnego sojusznika Ukrainy lub
Białorusi.
Szczególnym przejawem rosyjskiej propagandy historycznej w okresie 2005-2009
był artykuł tegoŜ autora i wnuczki marszałka Konstantego Rokossowskiego Ariadny
„Wspomnieć w milczeniu”, opublikowany w rządowym dzienniku „Rossijskaja gazieta”
18 września 2007 r. Komentując premierę „Katynia” Andrzeja Wajdy, która odbyła się
poprzedniego dnia w Warszawie, autorzy publikacji de facto zakwestionowali
odpowiedzialność ZSRR za zbrodnię z 1940 r., twierdząc, Ŝe „nie wszystko w tej sprawie
jest jasne”, a rocznicowe obchody w Katyniu, w których brał udział prezydent Lech
Kaczyński, i film Wajdy „nie tylko nie przybliŜają nas do prawdy, ale jeszcze bardziej
oddalają”.
W lutym 2009 r. rosyjska propaganda historyczna zaczęła nabierać cech
kampanii. Jej realizacja przybrała formy instytucjonalne i prawne, a jej uczestnicy
posługiwali się wyrafinowanymi technikami dezinformacyjnymi. 10 lutego 2009 r.
rosyjska telewizja państwowa Kanał Pierwszy wyemitowała omówiony wyŜej film
„Szczęście wywiadowcy”, a na początku maja 2009 r. prezydent D. Miedwiediew powołał
wielokrotnie juz wspominaną Komisję ds. przeciwdziałania próbom fałszowania historii
na szkodę interesów FR.
Eskalację rosyjskiej polityki historycznej w odniesieniu do Polski wiązać naleŜy
z kilkoma czynnikami politycznymi i gospodarczymi. Od sierpnia 2008 r. Polska
zaangaŜowała się w poparcie Gruzji w jej konflikcie z Rosją. Na początku 2009 r.
Warszawa zintensyfikowała wysiłki na rzecz uniezaleŜnienia się od dostaw rosyjskich
surowców energetycznych (kontrakt z Katarem na dostawy LNG). Kolejnym istotnym
celem ofensywy historycznej Kremla było uprzedzenie międzynarodowej dyskusji,
związanej z obchodami 70. rocznicy wybuchu II wojny światowej. Obawę Kremla budzi
25
perspektywa upowszechnienia się na forum europejskim polskiej interpretacji przyczyn
jej wybuchu. Wymienione czynniki naleŜy uznać za kluczowe dla przyczyn intensyfikacji
rosyjskich działań w obszarze historycznym w pierwszej połowie 2009 r.
Ofensywa historyczna Kremla w pierwszej połowie 2009 r. została zróŜnicowana
pod względem metod i form oddziaływania. Obok róŜnych form ekspresji historycznej
Kreml po raz pierws

_________________
Jadwiga Chmielowska Przewodnicz?ca Oddzia?u Katowice i Komitetu Wykonawczego "Solidarnosci Walcz?cej"
Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość
Sylwia



Dołączył: 05 Gru 2016
Posty: 67

PostWysłany: Pon Gru 05, 2016 9:35 pm    Temat postu: Forumoteka.pl Odpowiedz z cytatem



Powrót do góry
Ogląda profil użytkownika Wyślij prywatną wiadomość Odwiedź stronę autora
Wyświetl posty z ostatnich:   
Napisz nowy temat   Odpowiedz do tematu    Forum Strona Główna -> LEKTURA, PUBLIKACJE Wszystkie czasy w strefie CET (Europa)
Strona 1 z 1
Skocz do:  
Nie możesz pisać nowych tematów
Nie możesz odpowiadać w tematach
Nie możesz zmieniać swoich postów
Nie możesz usuwać swoich postów
Nie możesz głosować w ankietach
Możesz dodawać załączniki na tym forum
Możesz ściągać pliki na tym forum




Powered by phpBB © 2001, 2005 phpBB Group